Κρίση χρέους και υφαρπαγή γης

Παραθέτουμε 2 άρθρα με αφορμή την έκδοση του καινούριου βιβλίου του Κωστή Χατζημιχάλη, του Χάρη Γολέμη από την Αυγή και του Κώστα Βουρεκά από το ΠΡΙΝ

Η γη δεν είναι πράγμα αλλά κοινωνική σχέση

του Χάρη Γολέμη από την Αυγή Στο τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου, ο συγγραφέας του, γκραμσιανός, μαρξιστής γεωγράφος, Κωστής Χατζημιχάλης, εξομολογείται ότι άρχισε τη συγγραφή του, το φθινόπωρο του 2013, «οργισμένος για όσα συνέβαιναν σε τόπους οικείους και αγαπητούς, σε όλη την Ελλάδα». Προκειμένου να είναι πολιτικά χρήσιμος εδώ και τώρα, προτίμησε, όπως ο ίδιος πάλι γράφει, να προχωρήσει σε μια κριτική καταγραφή και ερμηνεία της συγκυρίας και όχι στη συγγραφή μιας επιστημονικής μονογραφίας. Η απόφασή του αυτή, καθώς και ο περιορισμένος χρόνος στον οποίο ολοκλήρωσε το πόνημά του-τα στοιχεία που περιέχει φτάνουν μέχρι τον Αύγουστο του 2014-μου έφερε στο νου ένα ανάλογο συγγραφικό εγχείρημα του παρελθόντος. συγγραφής ενός βιβλίου παράλληλα ή λίγο μετά από την εξέλιξη κάποιων σημαντικών γεγονότων. Πρόκειται για το βιβλίο του Νίκου Πουλαντζά Η κρίση των δικτατοριών, που κυκλοφόρησε το 1975, λιγότερο από ένα χρόνο μετά την πτώση των δικτατορικών καθεστώτων της Νότιας Ευρώπης.yfarpagi_xatzimixalis

Έχουμε, λοιπόν, να κάνουμε με ένα βιβλίο «τέκνο της ανάγκης κι ώριμο τέκνο της οργής» που στο κέντρο του έχει την υφαρπαγή γης στην Ελλάδα των μνημονίων από το μεγάλο ξένο και ελληνικό κεφάλαιο, γραμμένο με την γνωστή μεθοδικότητα και το έλλογο πάθος του συγγραφέα του. Η τεκμηρίωσή του είναι εντυπωσιακή, με δεδομένο και το μικρό χρονικό διάστημα συγγραφής του, ενώ οι πρωτότυποι χάρτες που περιέχει, ορισμένοι παραγωγής Χατζημιχάλη, βοηθούν στην καλύτερη κατανόηση της πραγματικότητας. Τέλος, η τολμηρή απόφαση του συγγραφέα να κοσμήσει το εξώφυλλο του βιβλίου μια γελοιογραφία του γνωστού σκιτσογράφου Γιάννη Καλαϊτζή επιβεβαιώνει την διαπίστωση ότι οι οργανικοί διανοούμενοι της Αριστεράς μπορούν να είναι και αντισυμβατικοί.

Η μεγάλη συμβολή του Χατζημιχάλη είναι η εξέταση της υφαρπαγής γης στην μνημονιακή Ελλάδα στο πλαίσιο της γενικότερης τάσης να επενδύεται στη γη -η οποία, κατά τον Χατζημιχάλη, δεν είναι πράγμα αλλά κοινωνική σχέση- ένα μεγάλος μέρος των παγκόσμιων πλεονασμάτων ρευστότητας, ιδιαίτερα μετά το ξέσπασμα της μεγάλης κρίσης του 2008. Τις επενδύσεις αυτές πραγματοποιούν μεγάλοι επιχειρηματικοί όμιλοι, αγροβιομηχανικές επιχειρήσεις, τράπεζες, hedge funds και συνταξιοδοτικά ταμεία διαφόρων χωρών, όχι μόνο του αναπτυγμένου Βορρά αλλά και της Κίνας και της Ινδίας.

Η προαναφερθείσα παγκόσμια τάση του σύγχρονου χρηματιστικοποιημένου καπιταλισμού εμφανίζεται με διαφορετικούς τρόπους στους επιμέρους κοινωνικούς σχηματισμούς. Για μια ακόμα φορά, ο Χατζημιχάλης διατυπώνει την άποψη που εκφράζει στον δημόσιο χώρο με το λόγο και τα γραπτά του τουλάχιστον από τη δεκαετία του 1980: δεν υπάρχει ένας καπιταλισμός, αλλά πολλοί.

Στον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό, η δυνατότητα μαζικής υφαρπαγής γης συνδέεται άμεσα με ρητές υποχρεώσεις των μνημονίων αλλά και έμμεσα με τις πολιτικές που έχουν επιβληθεί στη χώρα, με πρόσχημα την ανάγκη αντιμετώπισης του υψηλού δημόσιου χρέους, και συνοδεύονται από τον εκβιασμό ότι σε περίπτωση μη εφαρμογής τους η Ελλάδα δεν έχει θέση στην ευρωζώνη, ενδεχομένως και στην Ε.Ε.

Ο συγγραφέας ισχυρίζεται ότι η υφαρπαγή γης όχι μόνο δεν αποτελεί ελληνική ιδιαιτερότητα, αλλά ούτε είναι ένα νέο φαινόμενο που εμφανίστηκε ξαφνικά στη χώρα μας. Συνιστά διαχρονικό γνώρισμα του ελληνικού κοινωνικού σχηματισμού, ήδη από τη δεκαετία του 1950, που έλαβε μεγάλες διαστάσεις στην περίοδο του εκσυγχρονισμού με την κατασκευή της Αττικής Οδού και του αεροδρομίου των Σπάτων, τα περιβόητα ΣΔΙΤ και τις επενδύσεις στη γη για λόγους «ολυμπιακού συμφέροντος». Ας μου επιτραπεί εδώ να προσθέσω την κατασκευή ή την επέκταση γηπέδων από τους ιδιοκτήτες των μεγάλων ποδοσφαιρικών εταιρειών.

Παρά ταύτα, τα μνημόνια τέμνουν πράγματι την ιστορική συνέχεια των υφαρπαγών δημόσιας γης στον ελληνικό κοινωνικό σχηματισμό, λόγω του βίαιου και σε μεγάλη κλίμακα χαρακτήρα τους. Η ομολογημένη προσπάθεια των τροϊκανών ήταν, όπως αναφέρεται στο βιβλίο, η «ομαλοποίηση» της ελληνικής «εξαίρεσης» με την αύξηση, σε ελάχιστο χρόνο, της «κινητικότητας» των αξιών γης σε επίπεδο ανάλογο αυτού της υπόλοιπης Ευρώπης.

Με το βιβλίο του, ο Χατζημιχάλης θέλει να προσ-γειώσει τη ριζοσπαστική Αριστερά στον υπαρκτό καπιταλισμό της εποχής μας. Η φιλοδοξία του δεν είναι βέβαια να την μετατρέψει σε μια συστημική Κεντροαριστερά, αλλά να συμβάλει στην ένταξη στις αναλύσεις της, τη σημασία της γης και της γαιοπροσόδου.

Ο στόχος του κοινωνικού μετασχηματισμού οφείλει, κατά τον συγγραφέα, να περιλαμβάνει, ως βασικό και όχι δευτερεύον πρόταγμα, την μετατροπή της δημόσιας – κρατικής γης σε κοινή, σε ένα κοινό αγαθό που θα ανήκει στους πολίτες και θα χρησιμοποιείται ελεύθερα από αυτούς. Σαν να μου φαίνεται ότι εδώ ο Χατζημιχάλης αναφέρεται στον κομμουνιστικό ορίζοντα.

Η επίτευξη αυτού του στόχου, όμως, δεν μετατίθεται στην περίοδο μετά την πολυπόθητη «μεγάλη νύχτα» της ανατροπής, του παρόντος συστήματος. Ως γεωγράφος του δημοκρατικού δρόμου για την κοινωνική απελευθέρωση, ο συγγραφέας θεωρεί ότι το επιθυμητό μέλλον ενυπάρχει στις εδώ και τώρα αντιστάσεις των κινημάτων ενάντια στην υφαρπαγή γης, τις οποίες οφείλει να στηρίζει η πολιτική Αριστερά σεβόμενη την αυτονομία τους, αλλά και στην προσπάθεια αλλαγής των θεσμικών ρυθμίσεων για τη προστασία της δημόσιας γης.

Εδώ δεν υπάρχει έδαφος για ιδεολογικές εκπτώσεις και λαϊκισμούς που, στη πράξη, υπονομεύουν το αριστερό πολιτικό σχέδιο. Προσυπογράφω με ενθουσιασμό την άποψη του συγγραφέα ότι η έμφαση που δίνει η Αριστερά στην πάλη κατά της μνημονιακής μακρο-υφαρπαγής του μεγάλου κεφαλαίου (που, όπως αναφέρει ο Χατζημιχάλης, αναφερόμενος σε συγκεκριμένες επενδύσεις που διεκδικούν τμήματα της ελληνικής γης, είναι ευρωπαϊκό, ρωσικό, κινεζικό, καναδικό, ισραηλινό, αλλά και ελληνικό), δεν σημαίνει ότι ανέχεται την μικρο-υφαρπαγή της καταπάτησης των παράκτιων τοπίων και των τραπεζοκαθισμάτων στους δρόμους. Ελπίζω ότι οι άρχοντες και οι αρχόντισσες της τοπικής και περιφερειακής αυτοδιοίκηση που ανήκουν στην Αριστερά υιοθετούν αυτή τη θέση. Το ίδιο, ισχύει και για τα κόμματα της Αριστεράς κατά τη χάραξη της στρατηγικής των κοινωνικών συμμαχιών.

Όπως ανέφερα στην αρχή, το βιβλίο Κρίση χρέους και υφαρπαγή γης ολοκληρώθηκε τον Αύγουστο του 2014, πριν από τις εκλογές της 25ης Ιανουαρίου, τη νίκη του ΣΥΡΙΖΑ και τον σχηματισμό της κυβέρνησης Τσίπρα. Σήμερα βρισκόμαστε μπροστά σε μια νέα κατάσταση, ιδιαίτερα μετά τον επώδυνο συμβιβασμό του μεταβατικού προγράμματος που συμφωνήθηκε στο Eurogroup της 22ας Φεβρουαρίου, στον οποίο οδήγησε ο δυσμενής συσχετισμός δυνάμεων στην Ευρώπη.

Το πρόγραμμα αυτό, που οριστικοποιήθηκε λίγες μέρες αργότερα με τη λίστα Βαρουφάκη, περιέχει συγκεκριμένες -καθόλου ευχάριστες- αποφάσεις για την τύχη των ιδιωτικοποιήσεων της δημόσιας γης. Υποστηρίζω ότι οι προαναφερθείσες προτάσεις του Χατζημιχάλη, είναι σήμερα ακόμα περισσότερο επίκαιρες από τότε που τις διατύπωσε στο βιβλίο του.

Αποτελεί κοινό τόπο η διαπίστωση ότι η παρούσα κατάσταση είναι εξαιρετικά αβέβαιη και, πλην απροόπτου, αυτό δεν πρόκειται να αλλάξει μέχρι τις οριστικές (;) διευθετήσεις του Ιουνίου. Σ’ αυτό το πλαίσιο, οι δανειστές θεωρούν ότι η κυβέρνηση δεσμεύτηκε ότι πως δεν θα θίξει εκείνες τις ιδιωτικοποιήσεις δημόσιας γης που έχουν ήδη ολοκληρωθεί ή βρίσκονται σε εξέλιξη. Επανεξετάζοντας ορισμένες από αυτές τις συμβάσεις, η κυβέρνηση φαίνεται να προσπαθεί να κερδίσει χρόνο μέχρι το καλοκαίρι οπότε φαντάζομαι ότι θα γίνει η μεγάλη σύγκρουση.

Ανεξάρτητα από τις εξελίξεις σε επίπεδο διαπραγματεύσεων, οι αριστερές και οι αριστεροί, συμπεριλαμβανομένων των μελών αλλά και της διεύθυνσης του ΣΥΡΙΖΑ- στο πλαίσιο του διαχωρισμού του από την κυβέρνηση- οφείλουν να στηρίξουν και να ενισχύσουν τα κινήματα υπεράσπισης της δημόσιας γης από την καπιταλιστική υφαρπαγή – στα οποία πρωτεύουσα θέση έχουν τα κινήματα για τις Σκουριές και το Ελληνικό. Να κάνουν δηλαδή ακριβώς αυτό που προτείνει ο Κωστής Χατζημιχάλης στο εξαιρετικό βιβλίο του.

* Ο Χάρης Γολέμης είναι διευθυντής του Ιντσιτούτου Νίκος Πουλαντζάς

 

του Κώστα Βουρεκά από το ΠΡΙΝ

Αναδημοσίευση από την εφημερίδα «ΠΡΙΝ» και το φύλλο 1228 της Κυριακής 29/3/2015

Το βιβλίο του Κωστή Χατζημιχάλη «Κρίση χρέους και υφαρπαγή γης» από τις εκδόσεις ΚΨΜ, αποτελεί μια σύντομη αλλά ιδιαίτερα ολοκληρωμένη προσέγγιση της πολιτικής της τρόικας ΔΝΤ/ΕΚΤ/ΕΕ και των διαδοχικών κυβερνήσεων που την υπηρέτησαν, σε έναν τομέα στον οποία συχνά δεν αποδίδεται η σημασία και η προσοχή που πραγματικά έχει: στον τομέα της γης, των ακινήτων και του χώρου με την ευρεία έννοια.

Η έννοια της υφαρπαγής γης που βρίσκεται στον τίτλο του βιβλίου αποτελεί ερμηνευτικό κλειδί για μία σειρά σύγχρονων εξελίξεων. Η ιστορία της έννοιας όμως είναι πολύ παλιά καθώς ανάγεται στην εποχή της πρωταρχικής συσσώρευσης και των περιφράξεων στην Ευρώπη του 17ου – 19ου αιώνα – «αυτό που ο Μαρξ περιγράφει ως ιστορική διαδικασία διαχωρισμού του άμεσου παραγωγού από τα μέσα παραγωγής», όπως υπενθυμίζει ο συγγραφέας.

Οι διαδικασίες πώλησης ή μακροχρόνιας παραχώρησης μέσω του ΤΑΙΠΕΔ σημαντικών ακινήτων που εντάσσονται στη λεγόμενη ιδιωτική περιουσία του δημοσίου αλλά και οι προσπάθειες ιδιοποίησης χώρων που αποτελούν τυπικά αναπαλλοτρίωτες δημόσιες κτήσεις εκτός συναλλαγής όπως ο αιγιαλός, η παραλία, τα δάση και οι δασικές εκτάσεις και οι αρχαιολογικοί χώροι, αναδεικνύουν το γεγονός ότι οι διαδικασίες της πρωταρχικής συσσώρευσης επιβάλλονται σε πολλές ιστορικές φάσεις και όχι μόνο την πρώτη φορά σχηματισμού του κεφαλαίου.

Αξίζει εδώ να σημειωθεί ότι, όπως επισημαίνει ο Κ. Χατζημιχάλης, η γη αποτελεί «πλασματικό» εμπόρευμα που αποκτά «αξία» μόνο κάτω από ειδικές συνθήκες, «αφού δεν είναι προϊόν παραγωγικής διαδικασίας αλλά υπάρχει στη φύση, είναι αρχικά τμήμα των Κοινών, με ελεύθερη πρόσβαση και χρήση από όλους και όλες». Και καθώς στο μαρξιστικό πλαίσιο το μέτρο της αξίας είναι η μέσος χρόνος εργασίας που απαιτείται στις δεδομένες κάθε φορά συνθήκες για την παραγωγή ενός εμπορεύματος, η γη δεν είναι εμπόρευμα και δεν έχει αξία, αλλά αποκτά τιμή μέσω του θεσμού της ατομικής ιδιοκτησίας, που επιτρέπει σε κάθε ιδιοκτήτη ενός κομματιού γης να μονοπωλεί την πρόσβαση και τη χρήση του. Έτσι εισάγεται από τον Μαρξ η έννοια της γαιοπροσόδου για την εξήγηση των εισοδημάτων που προκύπτουν από την ιδιοκτησία της γης. Η υφαρπαγή της γης και των σχετικών με τη γη δικαιωμάτων, αποτελεί, σύμφωνα με το συγγραφέα, πρωταρχικό στόχο του κεφαλαίου, καθώς δημιουργεί «μη δεδουλευμένες προσόδους, οι οποίες αντιστοιχούν σε σταθερά μονοπωλιακά ενοίκια» και προσελκύει «τη δυναμική εμπλοκή του χρηματιστικού κεφαλαίου».

Ο Κ. Χατζημιχάλης αναφέρεται στον χώρο υιοθετώντας την προσέγγιση του Λεφέβρ, ο οποίος προσθέτει στην υλική του διάσταση τις αναπαραστάσεις του χώρου και τον χώρο ως αναπαράσταση. Στην τριμερή αυτή προσέγγιση προσθέτει και μια τέταρτη συνιστώσα: τη γη ως αναπόσπαστο τμήμα των οικοσυστημάτων, την οικολογική παράμετρο. Συνεπώς η έννοια της υφαρπαγής που αναπτύσσει, δεν αφορά στενά την απόκτηση εκτάσεων με λιγότερο ή περισσότερο βίαιο τρόπο, αλλά και την «δημιουργία δυναμικών ως προς τα σχετικά με τη γη δικαιώματα» όπως το νερό, το υπέδαφος, η βιοποικιλότητα, η θέα ενός τοπίου, η κατοχύρωση μιας περιοχής σε εμπορική μάρκα για αγροτικά προϊόντα και τουριστικό προορισμό, το ποσοστό εκμετάλλευσης που επιτρέπουν οι εκάστοτε πολεοδομικές ρυθμίσεις κ.ά. Με τον τρόπο αυτό στο βιβλίο ερμηνεύεται ευρύτατο φάσμα σχετικών φαινομένων, πολλά από τα οποία είναι ιδιαίτερα επίκαιρα στη σημερινή συγκυρία, πέρα από την εκποίηση της γης και των ακινήτων στο όνομα του δημόσιου χρέους, όπως η ιδιωτικοποίηση της «μικρής ΔΕΗ», η μελλοντική διάσχιση της βόρειας Ελλάδας από τον αγωγό αερίου ΤΑΠ, η εγκατάσταση ανανεώσιμων πηγών ενέργειας σε βιομηχανική κλίμακα, οι πρόσοδοι που εξάγονται από την εκμετάλλευση των τοπίων, η φορολόγηση των ακινήτων, η υφαρπαγή ιδιωτικής ακίνητης περιουσίας μέσω του ενυπόθηκου δανεισμού κ.ά.

Εκτός από την ευρύτητα του αντικειμένου με το οποίο καταπιάνεται, το βιβλίο διαθέτει δύο ακόμα μεγάλες αρετές. Την τοποθέτηση της σημερινής συγκυρίας στην ιστορική της διάσταση και την παγκόσμια οπτική στις σχετικές εξελίξεις στην Ελλάδα. Σε ότι αφορά την πρώτη, αναλύεται η ιστορική εξέλιξη του θέματος από την ίδρυση του ελληνικού κράτους μέχρι σήμερα. Αναδεικνύονται δύο θέματα. Το καθεστώς μικροϋφαρπαγής με το οποίο συνυφαίνεται διαχρονικά η μικροϊδιοκτησία στην Ελλάδα και οι σαφέστατα αρνητικές επιπτώσεις του στο φυσικό και δομημένο περιβάλλον και το γεγονός ότι το σημερινό καθεστώς υφαρπαγής, αποτελεί τομή και συνέχεια των πολιτικών που ασκήθηκαν πριν την κρίση χρέους, με αφετηρία την περίοδο προετοιμασίας των Ολυμπιακών Αγώνων.

Σε ότι αφορά τη δεύτερη, αναδεικνύονται οι βασικές παγκόσμιες τάσεις που συντελούν στη σημερινή στροφή του μεγάλου κεφαλαίου στη γη. Η άνοδος της τιμής των τροφίμων, η ενεργειακή ανασφάλεια και η στροφή στην αναζήτηση ορυκτών πόρων, η αναζήτηση μεγάλων εκτάσεων για μεγάλα έργα και υποδομές, η δημιουργία νέων σχετικών χρηματοπιστωτικών προϊόντων και εργαλείων και οι ρυθμίσεις από την Παγκόσμια Τράπεζα, τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου και το ΔΝΤ, είναι οι κύριες τάσεις που συντελούν σήμερα στην ένταση της υφαρπαγής γης σε πλανητική κλίμακα.

Παρόλο που το βιβλίο γράφτηκε την περίοδο της συγκυβέρνησης Νέας Δημοκρατίας και ΠΑΣΟΚ, παραμένει και σήμερα απόλυτα επίκαιρο. Η τυχόν εμπέδωση του «μνημονιακού κεκτημένου» που αποτελεί βασικό πολιτικό επίδικο της τρέχουσας συγκυρίας, είναι βέβαιο ότι θα καταστήσει την περίοδο της κρίσης χρέους στη σύγχρονη Ελλάδα σταθμό μεγάλης ιστορικής σημασίας για τα ζητήματα του χώρου, της γης και των ακινήτων. Θα σηματοδοτήσει το πέρασμα από ένα καθεστώς που διαχρονικά ευνοούσε τη μικρή ιδιοκτησία και την ευρύτατη –αν και όλο και πιο άνιση- κοινωνική και γεωγραφική διάχυση της γαιοπροσόδου, σε ένα καθεστώς μονοπωλιακής πολεοδομίας. Ο χώρος της πόλης και της υπαίθρου θα σχεδιάζεται και σε μεγάλο βαθμό θα διαμορφώνεται κυρίως με βάση τη διαρκή αναζήτηση μονοπωλιακής γαιοπροσόδου από διεθνή αλλά και εγχώρια κεφάλαια, τα οποία σήμερα τείνουν όλο και περισσότερο να κινούνται στην κατεύθυνση εξασφάλισης προσόδων, ενοικίων και εισοδημάτων που δεν προέρχονται από το κέρδος των άμεσων παραγωγικών επενδύσεων, σαν μορφή αντιρρόπησης της τάσης πτώσης του ποσοστού κέρδους.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται.